Zazaca Okuma- Yazma El Kitabı

Dersim Ağzı (Dımılki, Kırmancki, Zazaki)

9. Ders [Ê - ê] Harfi



Zazaca'daki ê harfi Türkçe de olmayan bir sestir. Bu nedenle yeni bir harfe ihtiyaç vardır. e harfinin üzerine şapka konulmaktadır.
Mamekiye (Tunceli), Erzincan ve Sivas yörelerinin Zazaca'sında ê sesiz harfler arasına geldiğinde, yetim kelimesindeki ye gibi telaffuz edilir.
Örnek: mêse (arı). Diğer durumlarda teyze ve zeytin kelimelerindeki ey'e yakın telaffuz edilir. Örnek: lê (kazan). (31 nolu alıştırmaya bakınız.)
Zazaca konuşulan diğer bölgederde ise ê her durumda ayın şekilde ve kelimenin her yerinde zeytin kelimesindeki ey'e yakın okunur.

Resime bakıp gördüğünüzü Zazaca söyleyiniz. Sonra altındaki yazıyı okuyunuz.


-ê- ................... mêse (arı)


Aşağıdaki sözcük çiftlerini okuyup aralarındaki farkı duymaya çalışınız:


des ....................... on
dês ....................... duvar

merde ..................... ölü
mêrde ..................... koca

bısıme! ..................... iç
bısımê! ..................... içiniz


Aşağıdaki kelimeleri sesli olarak okuyup, kelime içerisindeki ê sesine dikkat ediniz.


bêçıke ......................... parmak
bêro ........................... öbürgün (yarından sonraki gün)
bıjêk .......................... oğlak
cênc .......................... genç
cêr ............................. aşağı, aşağı taraf
çêna .......................... kız evlat
çêneke ...................... kız
çêran ......................... çatı kirişi, kirişö tavan



Not: ê harfi ile c ve ç harfi:


Aşağıdaki tabela c ve ç harflerini tekrardan kısaca göstermektedir.



harf .............. haller ................ ses ...........kelimeler
c ................ + a, e, ı, o, u ........ dz ........... ca, cew, cıle, cıte, cor, curre

c ................ + ê, i, ü ............... dj ............ cêr, cınike, cün

ç ............... + a, e, ı, o, u ......... ts ............ ça, çeper, çıla, çor, çute

ç .............. + ê, ä, ü ................. tş ............ çêneke, çite, çüye, cor,



Alıştırma 28


Türkçe kelimenin karşılığı olan doğru yazılmış Zazaca kelimeyi bir çember içerisine alınız.
(1) kapı ................................... (çêver) ............. çever
(2) balmumu ........................... çêç ................... çeç
(3) ottan hayvan yemi .............. çes ................... çês
(4) büyük anne, nine ................ dêke ................. deke
(5) borç ................................... den .................. dên
(6) duvar ................................ dês .................. des
(7) dev .................................... dev .................. dêv
(8) çorba ................................. germi ............... gêrmi
(9) saf, aptal ............................ xeğ .................. xêğ
(lO) yiğit, korkusuz, becerekli ..... çher ...... ......... çhêr(*)
(*) Bu dersin sonundaki "ê harfi ve çh kombinesi" başlıklı nota bakınız.


Lütfen cevaplarınızı kontrol ettikten sonra devam ediniz.



Alıştırma 29


Sağdaki Zazaca kelimeleri bir çizgiyle soldaki Türkçe karşılığı ile birleştiriniz:

(1) tarla ...................... jêde
(2) çok, fazla ............... mêse
(3) eyer....................... lêe
(4) arı ......................... hêga
(5) az, eksik ................ mêrde
(6) tomurcuk ............... jên
(7) fidan ..................... koçê(n)
(8) bulanık .................. kêm
(9) koca ..................... lêl


Lütfen cevaplarınızı kontrol ettikten sonra devam ediniz.


Alıştırma 30
Şimdi alıştırma için aşağıdaki Türkçe kelimelerin Zazaca karşılığını sesli olarak söyleyiniz ve daha sonra ilk harfi yazılı Zazaca kelimeyi tamamlayınız.

(1) meşe .......................................... m ......... mojên
(2) yarım, yarı .................................. n .........
(3) erkek cins, eril ............................ n .........
(4) hasta ......................................... n .........
(S) dalga .......................................... p .........
(6) kese, torba .................................. p .........
(7) akraba ve kabile .......................... p .........
(8) hepsı, tümü, bütün ....................... p .........
(9) arı kovanı, petek ......................... p .........
(10) adak olarak sunulan ekmek ........ p .........
(11) hızlı, yüksek, çalışkan ................ p .........
(12) eğrilmiş yün, yün ip ................... r .........
(13) gümüş ....................................... ş .........
(14) neÅŸeli, keyifli ............................. ÅŸ .........
(15) göğüs, sine ................................ ş .........
(16) üç ayaklı sehpadan biri .............. ş .........
(17) aslan ........................................ ÅŸ .........
(18) Salı .......................................... ş .........
(19) balta ........................................ t .........
(20) dün .......................................... v .........



Ahştırma 31

Resime bakıp gördüğünüzü Zazaca söyleyiniz. Sonra altındaki yazıyı okuyunuz.
ê sesi kelimenin sonuna geldiğinde zeytin kelimesindeki ey' e yakın telaffuz edilir.


-ê ............. lê (kazan)


Alıştırma için aşağıdaki Türkçe kelimelerin Zazaca karşılığını sesli olarak söyleyiniz ve daha sonra ilk harfi yazılı Zazaca kelimeyi tamamlayınız.


(1) değirmen ................................a ......... arê (areê=arê)
(2) olumsuzluk edatı, -sız, -siz ....... b .........
(3) ev, aile, soy ............................ ç .........
(4) gibi, kadar............................... j .........
(5) kazan .................................... l .........
(6) değil, hayır ............................. n .........
(7) ile, -lı, vasıtasıyla .................... p .........


Lütfen cevaplarızı kontrol ettikten sonra devam ediniz.


Aşağıdaki ê harfini içeren Zazaca atasözlerini okuyunuz:

(1) Xatırê kutıki çino, xatırê wairi esto.

(2) Her theyr zonê hode waneno.

(3) Zuri kêşi re çê nêvırasto.



Not: ê harfi ve çh kombinesi:


çhêr kelimesindeki çh sesi çhem kelimesindeki çh sesinden farklıdır. Eğer bu harf kombinasyonunu ê takip ederse farklı telaffuz edilir. (Alıştırma 28, 9 nolu örneğe ve 5. dersteki çh harf kombinasyonunun telaffuzuna bakınız).


Resime bakıp gördüğünüzü Zazaca söyleyiniz. Soma altındaki yazıyı okuyunuz.


çh ......... çhêl_çuk (çoluk çocuk)



Aşağıdaki cümleleri birbiriyle kıyaslayıp, farkı anlamaya çalışınız:


a çeper ra(yena) .................... o çitden (geliyor)

a (heto) çhep ra (yena) ........... o soldan (geliyor)

a çe ra (yena) ........................ o evden (geliyor)

a çhera .................................. o yiğittir


Aşağıdaki tabela ç ve çh harflerini tekrardan kısaca göstermektedir.


harf ......... haller ................... ses ........... kelimeler
ç .................. + a, e, ı, o, u ......... ts'h ......... ça, çeper, çıla, çor, çute

ç ................. + ê, i, ü ................. tş'h ........... çêneke, çite, çüye

çh ............... + a, e, ı, o .............. ts .............. çhançoluke(*), çhan-çule çhem, çhılm, çhok

çh .............. + e ......................... tş ............. çhêr, çhêl-çuk
(*) salıncak

Cevap Anahtarı

Alıştırma 28



(1) kapı .................................. çêver, çêber

(2) balmumu ........................... çêç

(3) ottan hayvan yemi .............. çês

(4) büyük anne, nine ................ dêke

(5) borç ................................. dên

(6) duvar ............................... dês

(7) dev .................................. dêv

(8) çorba ............................... gêrmi, çorvıke

(9) saf, aptal ......................... xêğ

(l0) yiğit, korkusuz, becerekli ....... çhêr, xırt




Cevap Anahtarı

Alıştırma 29


(1) tarla .................... hêga

(2) çok, fazla ................. jêde, zêde

(3) eyer ........................ jên

(4) arı .......................... mêse, mêşe

(5) az, eksik .................. kêm

(6) tomurcuk ................. koçê(n)

(7) fidan ....................... lêe, lêye, lêê

(8) bulanık .................... lêl, lêlin

(9) koca ....................... mêrde




Cevap Anahtarı

Alıştırma 30


(1) meşe ................................... mojên

(2) yarım, yarı ............................... nêm, nême, nêmezet, nêmecet

(3) erkek cins, eril ......................... nêr, nêri, nêir, nêyr

(4) hasta ....................................... nêwes, nêweş

(S) dalga ...................................... pêl

(6) kese, torba ............................... pêleke, pêlıke

(7) akraba ve kabile ....................... pêre

(8) hepsı, tümü, bütün .................... pêro, pêore

(9) arı kovanı, petek ....................... pêtage, pêtege, pêteğe

(10) adak olarak sunulan ekmek.......... pêsare

(11) hızlı, yüksek, çalışkan .................. pêt

(12) eğrilmiş yün, yün ip ..................... rês, rêse

(13) gümüş ....................................... şêm, sêm

(14) neşeli, keyifli ............................... şên

(15) göğüs, sine ................................. şêne, sêne

(16) üç ayaklı sehpadan biri................. şêpiye, şêpi

(17) aslan ........................................... şêr

(18) Salı ............................................. şêseme, şêseme, sêseme

(19) balta .......................................... torjên, torjê, torzên, torcê,

(20) dün ........................................... vıjêr, vıjêr(i), vızêr(i), vıcêr(i)




Cevap Anahtarı

Alıştırma 31



(1) değirmen .................................. arê, areê, arêye, arêe

(2) olumsuzluk edatı, -sız, -siz ............... bê (a)

(3) ev, aile, soy ..................................... çê

(4) gibi, kadar ....................................... jê, zê

(5) kazan ............................................. lê

(6) değil, hayır ...................................... nê,

(7) ile, -lı, vasıtasıyla ............................. pê (b)

(a) mesela: (bext, bê-bext), (çêver, bê-çêver)
(b) mesela: (dıma, pê-dıma), (rae, pê-rae)

Zazaca Okuma- Yazma El Kitabı

Dersım Ağzı (Dımılki, Kırmancki, Zazaki)

10. Ders Zazaca Okuma


Artık Zazaca okuma ve yazmayı öğrendiniz.
Şimdi aşağıdaki atasözlerini ve hikayeleri okuyup okuyamadığinızı deneyin.
Konuşur gibi, akıcı bir şekilde okumaya çalışın.


(1) Kemere caê hode gırana.
(2) Kam vano ke, "Doê mı tırso".
(3) Roze ke vêrde ra, peyser nina.
(4) Çiyê na dina na dina de maneno.
(5) Mordemo baqıl qesa ho pêmeno, uza ra tepia vano.
(6) Dêso rast nêrıjino.
(9) Dost be, dostê to benê.
(10) Her çi waxtê hode beno.
(11a) Karê ewrey meverde meste.
(11b) Karê waxti, pasaê texti.
(12) Gule bê teli nêbena.
(13) Kam ke berz perreno, cêr niseno.
(14) Kês ustına Sılemani nêbiyo!
(15) Kam ke Haqi ra nêterseno, eyra bıterse.
(16) Domoni ke uwe sımıte, mori ki pêskare cı nêbeno.
(17) Mordem zu reê yeno dina, zu ree ki mıreno.
(18) Dina kêşi rê nêmanena.
(19) Hard ke hardo, rozê yena lerzeno.
(20) Ga mıreno, çerme maneno; mordem mıreno, name maneno.
(21) Çêvere Haqi her dayım rakerdao.



Koremore (*)

Waxto ke koremore ama riye dina, Wairê Dina kêmera almoşti da ve cı ke,
eke biye vêsane, hore şêro, roştiya dae de bıçero.
Koremore namê ho serao, kora. Peroz kuna ra, pesewe fetelina.
Vanê, koreniya koremore roştiya tiji ra biya.
Koremore tari u zılemote de vinena. Eke bi tari, bena tever, sona cao vasın kena sae, vinena.
Bınê zonê hora kemera almoşti vezena, Roştiya kêmera almoşti de çerena.
Mordemê ke bêro, rastê koremore vo, çewt vo, kêmera ae bıjêro, vozdo şêro, ho berzo peyê hot kou;
koremore sona, ey kena sae, peyê hot kou de vinena, kêmera ho cıra cêna.
Koremore ’ke raa ho serra dar u bırri ra,kemer u kuçi ra, mırçıke u nêzon çık u çınay ra ’ke çiye pers kero,
ko, bırr, kêmere, mırçıki…. pêro yenê ra zon, cüav danê cı.
Badena, zovina mordemê ke bêro, bıvino ke koremore roştiya kêmera almoşti de çerena,
bul vo, kemera ae bıjêro, voz do, çhemê ser de ravêro şêro bover. Koremore yena cıra pers kena, vana:
"Çherno, çhemo! Mordemê kêmera mıma almoşti gorete rema! Thoae tu ser ra amê şi, nêşi; to di, nêdi?"
Çhem yeno ra zon, vano:
"Heya, mordemê amê, şi; mı di. Dest de kêmera almoşti biye. Vışiya ra bover, şi.
Hama u çhemo ke u mordem ser ra şi bover, u zovina çhem vi. Uwa yi çhemi vêrde ra, şiye.
Ez hurendiya dey de zovina çhemune."

(*) Derleyen, H.D.



Sanıka Phepugi (**)


Rozê jü dewe de wae 've bıraê benê.
Yi wazene ke şêrê hore bırr' ra şiruku arekerê.
Cêro kunê ra orojia koy, pede-pede şiruku kenê arê, sonê.
Bıra ÅŸirıku pê piz vezeno, pê kardi bırrneno. Wae thurık esto ’ra ho doÅŸi,
çı ke bıray da cı, erzena zerê thurıki.
Xeyle waxt ke vêreno ra, şiye ke bene ra derg, yenê hêniye ser, bıra vano,
"Waê! Bê ma tenê raoroşime, hem ağwa(uwe) xo(ho) bısımime, hem ki şirukunê hode niadime; ma xeyle kerdê arê!"
Wae vana, "Heya, bıra, ita ronişime, niadime."
Hurdimena pia nisenê ro, thurıki kene ra, tey şerkenê ke thoae tede çino.
Bıra qarino, hêrs beno, vajino waa hode, vano,
"Nê, wae, çêvesaiye, to honde şirıki çıturi werdi, qedenay?"
Wae ki zof sermaena, nêzonena ke se vazo, çı cüav cı de ro,
Vana, "Mı şirıki nêwerdi. Heq bo, Pir bo ke mı şirıki nêwerdi. To nêvana ez honde şirıku çıturi wenu, qedenenu?"
Cıre Jiar u Diyaru dekernena, bıra ima nêkeno,
peyniye de teseliya ho ke cıra kuna, vana:
"Eke to 've mı ima nêkena, kardi bıjê, zerê mı raqılasne, tey niade.
Eve çıhunê ho bivine, mı şirıki werdê, nêwerdê."
Bıraê ho hêrsi ra kardi cêno, zerê waa ho qılasneno ra, tey qayit beno ke,
jü şirık ra qeyr thoae tede çino.
Hata aqıl yeno sare, bınê thuriki de niadano ke,
Thurık dırae biyo, têde şirıki cıra gınê waro.
Endi fam keno ke wae şirıki nêwerdê,
vano, "Wae, vatena to rasta, bınê thurıki dıraye biyo, têde cıra gıne waro.
Urze, ma newe de ÅŸime arekerime."
Dest kuno cı, niadano ke cıra veng nêvejino.
Hona fam keno ke waa ho kısta.
Dina ho bena tariye, nêzoneno ke se bıkero.
Niseno ro, meyitê waa ho sero berveno, şüare vano.
Tesela ho ke kuna, uza cıre mezele kıneno, waa ho dano we.
Dest u pau keno ho verra, koy serde dewe ro niadano. Lıngê ho nêcênê şêro dewe, nêwazeno şêro uza. ho 've ho vano,
"Ez çı ri ra şêri dewe!
Ez ke nıka şêri, ma u piyê mı 've dewe mira se vanê?
Waa mı mıra pers nêkene?"
Vejino ro nisangê Jiare ser, mınete keno, vano,
To het de ke na mıneta mı vêrena,
thoaê mı ke tode esto, eskera be!
Ez nıka theyr bi, fırrdi, gılê ko 've koy ra bıfeteli,
serva derdê waa ho, usar 've usar bınali, bıwani.
Çutir ke beno, xafılde perri nisene pa, beno ’ve theyr,
kuno thonêe Phepugi.
Phepug fırr dano,
kou ser sono, vano,

Pepo! Kheko!
Kam' kısıt
Mı kıstı
Kam' şüt!
Mı şüt!
…

Pepo! Kheko!
Pepo! Kheko!
Kam' kısıt
Mı kıstı
Kam' şüt!
Mı şüt!

Awa, nawa, welatê made, usar ke ame, Phepug nisêno gılê dar u beru ra, ko 've ko fetelino, derdê waa hore heni waneno.

(**) Derleyen, H.T.

================================================================================
Değerli katılımcılar,
Zazaca Alfabe Okuma-Yazma dersi burada bitmiştir. Yakın bir zaman diliminden sonra tekrar Zazaca doğru yazım kılavuzuna yani "Rastnustena Zonê Ma" ile devam edeceğiz. "Rastnustena Zonê Ma" çift dilli Zazaca ve Türkçe olarak yazılmıştır. Tekrar buluşmak üzere
hoşca kalınız

bımane weşiye de
Tornê Mirzê Silê Hemi
İsmail Kılıç
================================================================================