Makedonlar Çağı (Helenistik Çağ)’nda Ermenistan

215 yıl süren Akamenidler çağı (546-331 M.Ö), M.Ö. 331 yılındaki Erbil Savaşı’ndan sonra kapandı. Akamenid imparatorluğu ve onunla birlikte bu imparatorluğun muhtelif halklardan (ülkelerden) bileşen Ermenistan denen eyaleti de Makedonyalı İskender’in eline düştü.

Makedonya hakimiyeti (eğer gerçekte var idiyse) M.Ö. 323 yılına dek sürdü ve bu tarihten sonra çöktü.

Ermenistan’a Helenistik nüfuz Orontid peryodunda sızdı. Bu tarihten sonra Ermeni toplumunun yukarı sınıfları ek olarak Yunan dilini de kullandılar. İlk Orontid başkenti Armavir’de (M. Khorene, Armavir’in Gelam’ın orijinal toprağı olduğunu söyler) Yunan yazıtları bulundu.

Makedonlar peryodunun Orontid satrapları veya kralları şunlardır:

Mithranes (331-317): İskender, Erbil zaferinden sonra artık kendi imparatorluğunun bir parçası haline gelen Ermenistan’ın satrapı olarak Erbil’de ölen Akamenidler’in Ermenistan satrapı Orontes II’nin oğlu Mithranes’i atadı. Çünkü Mithranes, Erbil’de Ermenistanlılar’ın bir bölümüyle birlikte İran tarafındaki babası Orontes II’nin aksine İskender’in safında savaşmıştı. Bu dönem içinde (323-321 yılları arasında) Neoptolemus adında bir diğer satrap anılır.

Orontes III (317-260): Mithranes sonrasında Ermenistan (Büyük Ermenistan)’ı yönetenlere artık satrap değil, kral deniyor. Orontes III’den Orontes IV’e kadarki yöneticilerin hepsi kral ünvanı taşırlar.

Samus (260): (...)

Arsames (260-228): Üzerinde Yunanca yazılar bulunan kendi bastırdığı madeni paralarda Basileus Arsames ünvanı kullanır. Fırat’ın ana kollarından Aratsani Nehri havzasında kendi adını verdiği Arsamosata (Arşamaşat) kentini kurdu. Bu kent bağımsız Ermenistan krallıklarından birisi olan Sophene (Ermenice’de Tsophk adıyla bilinen Sofene bugünkü Elazığ-Dersim bölgesine tekabül ediyordu)’nin başkenti olmuştur. Urartulular gibi Ermeniler de ana kentlere kural olarak onları kuran krallarının adlarını vermişlerdir. Bu gelenek birçok Ermenistan kentinin kuruluş tarihini saptama imkanı veriyor.

Xerxes (228-212): Bu kralın döneminde Ermenistan doğrudan Selukid krallarının hakimiyeti altına girdi. Ermenistan’ın başkenti Arsamosato’yu kuşatan Selukid kralı Antiochus III (223-187 M.Ö), Ermenistan kralı Xerxes’e boyun eğdirdi. Böylece Ermenistan’da doğrudan Selukid hakimiyeti kuruldu.

Abdissares (212): (...)

Orontes IV (212-200 M.Ö): Başkenti ilkin Araxes Ovası’ndaki Armavir’di. Daha sonra hükümet merkezini kendi kurduğu Ervandaşat kentine taşıdı. Armavir, bu tarihten sonra da Ermenistan krallığının dinsel merkezi olarak kaldı. Orontes IV’ün kurduğu bir diğer kent, Orontosata’dır. Hem Ervandaşat hem de Orontosata, onun adını taşırlar.

Orontes IV, Orontid krallığının son yöneticisi oldu. Strabo’nun Yedi İranlılar’dan Hydarnes’in soyundan geldiğini kaydettiği bu Orontes IV’dür. O, Selukid devleti kralı Antiochus III’ün kışkırtmasıyla devrildi. Böylece M.Ö. 3. yüzyılda Orontid yönetimi son buldu.

(Bk. Toumanoff, Studies, 1963; D. M. Lang, Armenia-Cradle of Civilisation, 1970; S. D. Nersessian, The Armenians, 1969).

Yukarıda adları verilen Akamenid ve Makedon satraplarının hepsi Büyük Ermenistan (Greater Armenia) krallarıdır. Ermenistan’dan kasıt bu dönemde Büyük Ermenistan’dır.

Selukidler Dönemindeki Bölünme

Büyük İskender’in generallerinden Antiochus III, Suriye ve Mezopotamya’yı içeren Babil (Selukiya) başkentli bir devlet kurmuş, daha sonra bu devletin başkentini Antakya’ya taşımıştı. İşte ‘Büyük’ ünvanı da taşıyan bu Selukid kralı Antiochus III (223-187 M.Ö), M.Ö. 200 yılında Orontid ailesinden (Ermenistan Orontidler’inden) gelen Zareh/Zariadris adlı birini Sophene satrapı olarak atadı. Yine Antiochus III’ün teşvikiyle Sophene satrapı olarak atanan Zareh’in oğlu Artaxias (I), Büyük Ermenistan’da bir ayaklanma yoluyla Orontid hanedanlığının son kralı Orontes IV’ü devirdi ve Antiochus III tarafından Büyük Ermenistan satrapı olarak tanındı (M.Ö. 200).

Böylece Ermenistan, Strabo’nun anlattığına göre, Antiochus III’ün iki satrapı arasında ikiye bölündü.

Romalılar’la savaşan Antiochus devrilince Roma’ya yanaşan bu iki Ermenistan satrapı bağımsızlıklarını ilan edip kral ünvanı aldılar.

Ermenistan’da Sophene (Supa, Ebu’l-Farac’da Şufnaye) ve Artaxias hanedanlıkları işte böyle oluştular.

Bunlara ek olarak Küçük Ermenistan (Lesser Armenia)’da ve Commagene’de oluşan iki diğer krallığı da saymak gerekir. Küçük Ermenistan, Yukarı Fırat nehrinin batısında modern Sivas ve Erzincan bölgelerini de içine alan nispeten küçük bir krallıktı. Commagene krallığının yöneticileri Ermenistan Orontid Evi (Orontidler’in Ermenistan kolu) ile ilişkiliydiler. Sophene ve Commagene krallıklarını ayıran sınır Orta Fırat’tı. Melitene ovası ikisinin arasında kalıyordu.

Selukidler döneminde Ermenistan’ın bu tarzda birkaç bağımsız krallık ve prensliğe bölünüşü Bizans çağına dek sürdü.

Ermenistan’ın en önemli parçası Büyük Ermenistan (Greater Armenia)’dı. Yukarı Fırat’ın doğusunda yeralan bu parça Van Gölü çevresindeki toprakları, Aras (Araxes) vadisini, kuzeyde Sevan Gölü, Karabağ, hatta Gürcistan’ın güneyini de kapsıyordu.

Eskiden küçük bir ülke olan Ermenistan, Strabo’ya göre, Selukid kralı Büyük Antiochus’un satrapları Zariadris ve Artaxias tarafından genişletildi. Onlardan sonra ise Tigran II, Ermenistan’ı azami hudutlarına vardırır.

Yunan coğrafyacı Strabo (M.Ö. 58-M.S. 25), Zariadris ve Artaxias’ın fetihleri hakkında bazı bilgiler vermektedir. Bu bigilere göre, Ermeniler, bu ikili zamanında şu toprakları fethetmişlerdir:

Medler’den; Kaspiane, Phaunitis/Saunitis ve Basorepeda’yı aldılar. Bu topraklar D. M. Lang’a göre Media Atropatene’ye, yani modern Azerbaycan’a tekabül ederler. Gaugamela Savaşı sırasında Medler, lokal lider Atropastes’in yönetiminde idiler.

İberler’den; Paryadres eteğindeki toprakları, Chorzene ve Gogarene’yi aldılar. Paryadres dibindeki topraklar Adontz’a göre Tayk ve Sper’dir, Chorzene ise Strabo’yu çevirene göre başkenti Kars olan bölgedir, Adontz’a göre ise kabaca modern Kiğı kazasına tekabül eder. Taoklar, Lang’a göre Diauehiler’dir.

Chalybe’lerden ve Mosynoeci/Mossynoechi’lerden; Carenitis (Karenitis) ve Xerxene’yi aldılar. Strabo, bu iki yerin Küçük Ermenistan (Lesser Armenia)’ın üst sınırında, hatta Küçük Ermenistan’ın birer parçası olduklarını yazmaktadır. Adontz, Strabo’daki Xerxene’nin Derxene olduğuna işaret eder. D. M. Lang, Chalibler’le Mossynoekler’i ‘proto-Gürcü’ halklar olarak tanımlar.

Cataon (Kataon)’lardan; Acilisene (Akilisene)’yi ve Anti-Toros civarındaki toprakları aldılar. Akilisene (Akilisen), çeviren tarafından modern Malatya olarak tanımlanıyorsa da, gerçekte Erzincan bölgesi olmalıdır. Akilisene, Dersim’in bir bölümünü de (en azından batı ve güney kesimlerini) içeriyordu.

Syrian (Süryani)’lardan; Taronitis’i aldılar. Taronitis, çevirmene göre Taron Eyaleti’dir. Taron (Daron), Muş-Ahlat-Bitlis bölgesidir.

(Bk. The Geography Of Strabo, s. 269).

Zariadris (200-190 M.Ö) ve Artaxias (190-159 M.Ö)’ın Strabo’nun anlattığı bu fetihleri sonucunda Ermenistan’da adı geçen ikili tarafından yönetilen iki prenslik, Adontz’un deyişiyle iki merkezli bir birlik şekillenir. Bu birleştirme işi sonucunda tüm bu farklı bölgelerde (Sason gibi bazı uzak aşiretsel bölgeler ile kentlerdeki Yahudiler ve Yunanlılar hariç) Ermenice’nin artık egemen konuşma dili haline geldiği ileri sürülür.

Xenophon’un Ermenistan tanımı ve Akamenidler’in 13. Eyaleti olarak o tarihteki Ermenistan sınırları dikkate alındığında, Strabo’nun anlattıkları biraz kuşkulu görünmektedir. Örneğin, Adontz’un da işaret ettiği gibi, daha onbinlerin geri çekilişi sırasında Fasis, Saspir (Hesperit, Syspiritis) ve Taok toprakları artık Ermenistan’ın birer parçası gibi sayılıyorlardı, ama Asıl Ermenistan’dan ayırt etmek için Tribazus’un yönettiği bu parçaya Batı Ermenistan deniyordu.

Zariadris’in Sophene’nin yanısıra Acisene (Amphissene, Acilisene?) ve Odomantis’e de sahip olduğuna dair işaretler var.

Sophene/Tsophk Krallığı

Ermenice’deki adıyla Tsophk diye bilinen küçük ve bağımsız bir Ermenistan (Batı Ermenistan) krallığıydı. Hanedan ailenin Ermenistan Orontidleri ile bağlantısı vardı.

Sophene krallarının listesi şöyledir:

Zareh/Zariadris (200-190 M.Ö): Ermenistan Orontidleri’nden gelir.

Mithrobuzanes I (M.Ö. 170 civarı): Strabo’da Artanes diye referans verilen kişidir. Strabo’daki Artanes, Tumanoff’a göre, Sophene kralı Zariadris (Zareh)’in oğlu Mithrobuzanes I  olup, doğru adı Me(h)ruzan’dır. M.Ö. 95 yılında Büyük Tigranes II (95-55) tarafından devrilmiştir. Toumanoff, doğru adının Me(h)ruzan olduğunu söylediği bu kişinin, Primary History’de verilen Ermeniler’in şeceresinde Zareh (Zariadris)’in oğlu Armog olarak geçen aynı şahıs olduğunu söyler. O’na göre Armog adının daha doğru şekli de Artok (Artanes)’tur. Artok, Büyük Ermenistan kralı Artaxiad I’in çağdaşıdır (Bk. Toumanoff, a.g.e., s. 293).

Orontes V (M.Ö. 95 civarı): Sophene kralı olup M.Ö. 95’te Büyük Ermenistan (Doğu Ermenistan) kralı II. Tigran tarafından devrildi ve o tarihe dek bağımsız olan Sophene de ilhak edildi. Strabo’nun yazdığına göre, Pompey, Sofene’yi Tigran’dan aldı ve Nero (M.S. 54-68) onu ayrı bir krallık olarak Sohaemus’a verdi.

Yeri gelmişken Artok adıyla Artuklular arasında bir ilişki olduğuna inandığımı belirtmeliyim. Selçuk istilası sırasında geldikleri iddia edilen Artuklular, Orontidler’le ilişkili olup Ermenistan’a çok eskiden yerleşmiş görünüyorlar. Adları da Orontes (Arvand, Erwan, Arawan, Hrant) adıyla ilişkili olabilir. Selçuk istilası sırasında aynı aşiretten başka bir grubun gelmiş olabileceğini dışlamamakla birlikte, onların bu topraklarda eski olduklarını sanıyorum. Burdaki Artok adının yanısıra Danişmendname’de yeralan veriler de bu olasılığı güçlendirir. Saltuk ve Artuk adları bir ve aynı grubun adları olarak görünüyor. Belki Artilli/Areyli ve Hartuşi/Artuşi adları da bunlarla ilişkilidir. Saltuk ve Seleucus (Seluk/Saluk) adları arasındaki benzerlik de dikkat çekmektedir. Hatta Sophene (Sofen) adıyla Yesevi ve Safevi sözcükleri arasında bile bir bağlantı düşünülebilir.

Artaxias/Artaxiad Krallığı (M.Ö. 200-M.Ö. 1)

Artaxias adı, D. M. Lang’ın açıklamasına göre, Persçe’de Artaxerxes, Ermenice’de ise Artaşes olarak söylenen adın aynısıdır. Bunların hepsi eşanlamlıdır.

Artaxiad Hanedanlığı, Orontidler’den sonraki en büyük Ermenistan monarşisidir.

Büyük Ermenistan’da kurulan bu hanedanlığın kimi satrap kimi de kral statüsü taşıyan yöneticileri ve yönetim dönemleri D. M. Lang’ın Cradle Of Civilisation (1970) adlı kitabında verilmektedir. Bu listeyi değişik kaynaklardan yararlanarak yaptığım bir özetle birlikte aşağıda veriyorum.

Artaxias I (200-159): Hanedanlığın kurucusudur. Bir yazıta göre Zariadris (Zareh) adında birinin oğludur. Babası Zareh, Sophene kralı Zareh olmalı. Bu tahmin doğruysa o da Orontidler’den gelme, dolayısıyla Artok’la akraba olmalıydı. Başlangıçta Selukidler’in satrapı idi, ama Antiochus III’ün Romalılar’a yenildiği M.Ö. 190 yılından sonra Roma imparatorluğuna bağlanmakla birlikte kral sıfatıyla yönetti. Aras vadisindeki Artaşat (Artaxata) kenti onun tarafından kendi başkenti olarak kuruldu ve adı da ondan gelmedir. Roma egemenliğini tanıdıktan sonra Media Atropatene (modern Azerbaycan)’yi Med ve Persler’den ele geçirdi.

Tigranes/Digran I (159-123): (...)

Artavazd I (123-95): (...)

Tigranes/Digran II (95-55): Strabo, Selukid kralı Büyük Antiochus’un generallerinden  Artaxias’ın soyundan gelen bir Tigranes’ten sözeder. Toumanoff’a göre, bu Tigranes, Artaxiad hanedanlığı kralı Büyük Tigranes II (95-55 M.Ö)’dir.

Artaxiad hanedanlığının en ünlü yöneticisidir. Strabo’ya göre Artaxias I’in soyundandır. Yine Strabo’nun verdiği bilgilere göre ilkin Part krallarının sarayında rehin olarak tutulan Tigranes, sonraları onların desteğiyle Ermenistan’a dönüp tahtı ele geçirir. Serbest bırakılmasına ve kendisine verilen desteğe karşılık Ermenistan’daki yetmiş vadiyi Partlar’a bırakır. S. D. Nersessian’ın yazdığına göre bu yetmiş vadi Atropatene (Azerbaycan) çevresinde idiler. Tahta çıktıktan sonra tüm bu vadileri geri aldığı söylenir. Ermenistan monarşisi zirvesine onun döneminde ulaştı. M.Ö. 95 yılında tahta çıkan ve ‘Büyük’ ünvanı taşıyan Tigran’ın ilk işi küçük Sophene krallığını (bu krallık Dersim ve Elazığ’ı içeriyordu) fethetmek oldu. Bu fetih, Toumanoff’un verdiği bilgilere göre, Artanes (Artok)’in değil, aslında Orontes V’in zamanında yapılmış olmalıdır. Müttefiki Pontuslu Mithridates’in kızı Cleopatra ile evlenen Tigranes, bu yolla bu ittifakı ve dostluğu pekiştirdi. Daha sonra Kapadokya’yı, Commagene’yi ve Yukarı Fırat çevresinde Ermenistan’a komşu toprakları da zaptetti. Doğuda ise Partlar’dan bazı topraklar (Ninus ve Erbil çevresinde) ilhak etti. Atropatene ve Gordya(ean)’yı kendi otoritesini tanımaya mecbur etti. Nisibis’te yönetimi kendi kardeşi Guras (Ghor)’a bıraktı (Bk. D. M. Lang, a.g.e; E. Honigman, Enc. Of Islam, Nasibin Md).

M.Ö. 83 yılında Antakya’yı, sonra da Klikya’nın bazı kesimlerini ilhak etti. Bu fetihlerin çoğunu M.Ö. 89-85 yılları arasındaki dört-beş yılda gerçekleştirdi. Suriye ve Fenike’ye dek sarktı. Bu geniş toprakları gücünün zirvesinde iken kurduğu ve kendi adını verdiği yeni başkenti Tigranokerta’dan yönetti. Bu kentin yeri tartışmalı. Meyyafarkin civarında bulunduğu veya Nisibis olduğu tahmin ediliyor. Macdonald Kinneir ve D’Anville’de bu kentin Siirt (Se’rt, Se’rd, Ise’rd) olduğu öne sürülür. Amida (Diyarbakır) olduğunu söyleyenler de var. Böylece onun döneminde büyük bir Ermenistan imparatorluğu oluştu ve Ermenistan kısa bir süre için bir dünya gücüne dönüştü (83-69 M.Ö). Dicle, Fırat ve Aras gibi üç büyük ırmağın kaynağı Ermenistan’da idi. Bazı kaynaklara göre bu dönemde Dersim, Tigran’ın egemenlik sahası içindeydi ve Tigran’ın ordusunda okçu sınıfını Mardlar oluşturuyordu (akt. Bilal Aksoy, a.g.e).

Tigran II’nin acımasız bir diktatör olduğu, binlerce Yunan, Yahudi ve Süryani’yi yerlerinden edip yeni başkentine yerleştirdiği kaydedilir. Yaptığı fetihler onu birkaç on yıl boyunca Roma ile karşı karşıya getirdi. M.Ö. 69 yılında (6 Ekim) Pompey’in kumandasındaki Romalılar tarafından yenilgiye uğratıldı ve birkaç aylık bir kuşatmayı takiben başkenti Tigranokerta da Romalılar’ın eline geçti. Bu tarihten sonra Ermenistan despotu Büyük Tigran Roma senatosunun vasalına dönüştü. Romalılar’ın Ermenistan işgali M.Ö. 66 yılında tamamlandı. Bundan böyle Ermenistan Parthia ile Roma arasında bir tampon devlet haline geldi.

Albay J. Shiel’in JRGS adlı periyodikte (cilt 8, London, 1838) çıkan Notes On A Journey From Tabriz...To Suleimaniyeh başlıklı 1836’da yazılmış makalesinde şöyle denir: Birinci Tigranes Cyrus’un yönetimi döneminde yaşadı ve M.Ö. 2200’de Babil’den göçedip Ermenistan krallığını kuran Haig (Hayk)’in soyundandı. Büyük ünvanlı İkinci Tigranes ise, Büyük Arsaces’in veya M.Ö. 200 yılı dolayında İran’ı zapteden Part Birinci Arsaces’in bu zaptından 100 yıl kadar sonra Ermenistan’ı zapt eden Mithridates’in soyundandı. Bu II. Tigran M.Ö. 67 yılı dolayında Tigranokerta civarında Lucullus tarafından yenilgiye uğratıldı (Bk. a.g.y., s. 78).

Artavazd II (55-34): Büyük Tigran (Tigran II)’ın oğlu ve halefi. Romalılar’a bağımlı oldu. Partlar’la savaştı, ama yenilgiye uğratıldı. O’ndan sonraki krallar da Strabo’ya göre Romalılar’a bağımlı idiler (Bk. Geography Of Strabo, s. 273-75).

Artaxias II (33-20): (...)

Tigranes/Digran III (20-10): (...)

Tigran/Digran IV (10-5): Adontz’a göre ‘Tigranid Hanedanlığı’ Tigranes IV’ün ölümüyle sona erdi. Bu tarihten sonra tahtı ele geçirmek için şiddetli mücadeleler yeraldı. Romalılar bir adayı (bir İberyalı’yı), Partlar bir diğerini destekliyorlardı. Sonunda M.S. 50 yılında Part tahtına çıkan Vologesus I, M.S. 53 yılında Roma’nın İberyalı adamını Ermenistan tahtından indirip, yerine kendi öz-kardeşi Tridates (Trdat) I’i oturttu. Böylece Ermenistan’da Arsakid Monarşisi başladı.

Artavazd III (5-4): (...)

Erato (4-1 M.Ö): Bir kaynakta Erato’nun ve Artavazd III’ün dönemleri yerleri değiştirilerek verilir.

Artaxiad-Sonrası Dönem

Artaxiad krallığı Miladın 1. veya 2. yılında son bulur. Arsakid Monarşisi ise M.S. 53/54 yılında başlar.

Moses Khorene, bu boşluğu Edessa kralları Manov ve oğlu Abgar ile doldurur. Son dönemlere ait bir diğer kaynakta ise, bu aralıktaki (M.S. 2-M.S. 54 yılları arası dönemde) Ermenistan yöneticilerinin listesi şu şekilde veriliyor:

Atropatene’li Ariobarzanes (M.S. 2)

Atropatene’li Artavazd IV (M.S. 4)

Judaca’lı Tigranes V (M.S. 6)

Parthia (Partiya, Horasan)’lı Vonones I (M.S. 12)

Partiya’lı Orodes (M.S. 16)

Pontus’lu Artaxias III (M.S. 18)

Arshak I (M.S. 34)

İberya’lı Mihrdat (M.S. 35)

İberya’lı Rhadamist (M.S. 51-54).

Bu listede adı geçenlerden Vonones, Partiya kralı IV. Ferat’ın Roma’ya sığınmış olan dört oğlundan en büyüğüydü. Roma’dan getirtilip Partiya kralı yapıldı (M.S. 7/8-12). Daha sonra devrildi ve bu tarihten sonra Ermenistan’a kaçıp orada tahta oturdu. Ama çok geçmeden burada da tahtı bırakmaya mecbur edildi (M.S. 15/16). Pontuslu Artaxias III’ün diğer adı Zeno’dur. Pontus kralı Polemon’un oğludur. Tiberius, Zeno ölünce Ermenistan tahtına IV. Ferat’ın yine Roma’da bulunan en küçük oğlu Ferat’ı oturtmak istedi. Ama Ferat’ın bu tarihten az sonra aniden ölmesi bu planı bozdu. Bu kez bir süre Suriye’de Salukiya kralı olarak görev verilen IV. Ferat’ın Roma’daki torunu Tridates III’ü Ermenistan tahtına çıkarma girişiminde bulundu, ama bu da gerçekleşemedi (M.S. 35).

Partlar’a kadarki Ermenistan tarihini ayrıntılı olarak anlatmış bulunuyorum. Ermenistan’da Partlar ve Sasaniler dönemi ile sonraki tarih peryodları ileriki sayfalarda farklı bir kontekstte işleneceklerdir.

Sayfalar
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29